TARİH BOYUNCA BÜYÜK İSTANBUL YANGINLARI

Tarihi 300 bin yıl önceye kadar uzanan İstanbul için yangın, büyük bir afetti. Zelzele gibi, sel gibi tabii afetlerin yanında, İstanbul’u tahrip eden korkunç bir felaket de yangındı. Zaman zaman bu güzel şehri viraneye çeviren bu afet, halkın yalnız servet ve refahını kemirmiyor, aynı zamanda huzuru kalbini, sükün ve saadetini de kökünden sarsıyor, zedeliyordu. İstanbul’da hemen hiç kimse,  bugün kurduğu yuvanın yarın bir yığın kül ve kömür haline gelmeyeceğinden emin değildi. Sabahleyin evinden çıkıp işine giden herhangi bir hemşerinin akşam üstü semtine döndüğü, mahallesine girdiği vakit, sokağının ve evinin yerinde ya kızıl alev dalgaları, yahut simsiyah bir harabe, taş ve çamur yığını bulmayacağını iddiaya kimse cesaret edemezdi. O sebeple, velevki bir kaç saat için semtinden ve bucağından uzak kalmağa mecbur her şehirlinin kalbi daima endişe ile çarpıyor, yangın korkusu, İstanbul’u adeta istila etmiş bulunuyordu.

Sığındığı yuvanın bir anda duman ve ateş tufanı arasında gözünün önünde çöküp eridiğini gören, başını sokacak bir çatı altından mahrum, sefil ve perişan ailelere İstanbul’da sık sık rastlanıyordu. Bazen bir tanıdık veya akraba evinde, bazen cılız bir kulübeciğin basık karanlığında hayatını sürükleyen bu zavallılar, bir daha bir aile bucağı sıcak ve mahrem havasını tadamıyor,  dünün hayal olan saadetini acı bir hasretle ana ana tesellisiz sönüp gidiyordu.

İstanbul yangınlarından doğan felaket, sadece bundan ibaret değildi. Yangın, şehrin sakinleri ile birlikte şehri de sefalete sürüklemekten geri kalmıyordu. Yeşil bahçeleri, beyaz minareleri, birbirine sokularak baş başa sessiz ve müsterih yaşayan evler ile şimdi mamure olan bir semt, bir dakika sonra dişlek duvarları, kopuk bacaları, boynu bükük minareler ile göz yaşartıcı bir manzara halini alırken, cedlerden kalma aziz yadigârlar, eski eserler, eşsiz yazma ciltler ve bir daha yerine konamayacak kadar nefis halılar ve nihayet bütün bir ailenin manevi mesnedi, göğüs kabartan ve yüz ağartan hatıralar da toz ve enkaz olarak gömülüyor, kayboluyordu.      

Belki her şey kabildi, belki her sefalet bir gün bitecek, her harabe tekrar bir mamure haline gelecekti. Fakat bu yadigarların, bu kıymetli eserlerin, bu baha biçilmez yazmaların ve eşi bulunmaz halıların, bütün bir ailenin keder ve ızdırabına, sevinç ve saadetine şahit olan masum odaların ve muhteşem salonların kimbilir kaç güzel Türk kızının gençlik hayalini taşıyan altın çerçeveli aynaların bir daha yerine konmasına imkân yoktu. Bu manevi servet, bir aile bünyanının esas taşı olan bu eşya ve avâni, bu aziz ve değerli hatıralar, artık bir daha geri dönmemek üzere tamamıyla mahvolmuştu. İstanbul halkı bu acıyı, bu sonu gelmeyen ızdırabı bir defa, beş defa, on defa değil, belki yüzlerce defa ve belki daha fazla hissetmişti. Bu acı maddi ziyan ve sefaletten de büyüktü.  Ölümü bu acı içinde bekleyen ihtiyar erkekler ve beli bükük nineler, zayıf vücutlarında, kaybettikleri manevi kuvvet ve mesnedin matemini taşıyorlar ve o matemle birlikte mezarlarına giriyorlardı.

İstanbul’un sık sık böyle hemen baştan başa denilecek surette yanıp kül olması, binaların ahşap ve birbirine bitişik, sokakların dar olmasından, su ve söndürme vasıtaları bulun­mamasından ileri geliyordu. Fakat, her yangın afetinden sonra, yanan sahada yeniden ahşap inşaata müsaade olun­duğu gibi, cadde ve sokakların da yine eski vaziyetlerinde, dar ve karışık bir halde bırakılmasında mahzur görülmüyordu. Öyle ki, bir yangın sahasında on, on beş sene içinde yeniden kurulan bir semt veya mahallenin, eski yanan mahalleden pek farkı olmuyor, yeni mahalle de eskisinin uğradığı felakete, onun kadar, belki ondan da fazla maruz bulunuyordu.

1. İstanbul İtfaiyesi 1774–1959, İstanbul Belediye, 1959
2. İstanbul’da Kırk Gün Kırk Gece, İstanbul Belediye, 1868–1936
3. İtfaiye Tarihçesi ve İstatistiği 1714–1948, İstanbul İtfaiye Müdürlüğü
4. Cumhuriyet Devrinde İtfaiye, Tarık Özavcı, İstanbul Belediye, 1973
5. Tarihte Büyük Yangınlar, Niyazi Ahmet Banoğlu
6. Kuğunun Son Şarkısı, Beşir Ayvazoğlu
7. İstanbul Tulumbacıları, Reşad Ekrem Koçu
8. Ergin, O. N., “Mecelle-i Umûr-ı Belediyye”, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayını, 1995